ႁူင်းၾႆးၾႃႉၽဝ်ထၢၼ်ႇမႂ်ႇမိူင်းသၢတ်ႇ တေၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၼမ်ႉၵူၵ်းၶုၼ်ႇဢူၼ်လိူဝ်ၵဝ်ႇ

ႁူင်းၾႆးၾႃႉၽဝ်ထၢၼ်ႇမႂ်ႇ ၼႂ်းမိူင်းသၢတ်ႇပွတ်းၸၢၼ်း ဢၼ်တိတ်းၸပ်းလႅၼ်လိၼ်ထႆး ၸႄႈဝဵင်းမႄႈ ၾႃႉလူင် ၸႄႈတွၼ်ႈၵဵင်းႁၢႆးႁၢင်ႇၵႆလႅၼ်လိၼ် 19 ၵီႊလူဝ်ႊမႄႊတိူဝ်ႊ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမႄႈၼမ်ႉၵူၵ်းၶုၼ်ႇ ဢူၼ်ပဵၼ်ၵွင်ႉ လိူဝ်ၵဝ်ႇ။

ႁူင်းၾႆးၾႃႉၽဝ်ထၢၼ်ႇၼႆႉ သိုၵ်းဝ UWSA ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်သေ တႄႇပိုတ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်မႃးၼႂ်းလိူၼ် ၼူဝ်ႊဝႅမ်ႊ ပိူဝ်ႊ 2025။ ႁူင်းၾႆးၾႃႉဢၼ်ၼႆႉ တင်ႈယူႇဝႆႉၼႂ်းမိူင်းသၢတ်ႇပွတ်းၸၢၼ်းႁၢင်ႇၵႆဝဵင်းမွၵ်ႈ 10 ၵီႊလူဝ်ႊ မႄႊတိူဝ်ႊ ယူႇႁိမ်းမႄႈၼမ်ႉၵူၵ်း ၼႂ်းဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈႁုင်ႈ တီႈဢၼ်သိုၵ်းဝ UWSA မႃးတႄႇတင်ႈပဵၼ် ငဝ်ႈၸိုင်ႈ သိုၵ်းဝ ပွတ်းၸၢၼ်း မိူဝ်ႈပီ 1997။ ႁူင်းၾႆးၾႃႉၽဝ်ထၢၼ်ႇဢၼ်ၼႆႉ မိူဝ်ႈလဵဝ်ႁႅင်းၾႆးမၼ်းဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်းတပ်ႉသိုၵ်း၊ ႁူင်းၽိုၵ်းၵၢၼ်သိုၵ်းလႄႈႁူင်းႁဵတ်းၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇ တင်းႁူင်းယၢင်တင် တီႈဝၢၼ်ႈႁုင်ႈ။

ၽႅၼ်ၵၢၼ်တႃႇႁဵတ်းႁူင်းၾႆးၾႃႉၽဝ်ထၢၼ်ႇၼႆႉ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႆႉၼႂ်းဝႅပ်ႊသၢႆႊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းတႆး ဢွၼ် တၢင်းသုတ်း ၼႂ်းလိူၼ်မေႇ 2020၊ မိူဝ်ႈၸဝ်ႈၼႃႈတီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈၶဝ်ၵႂႃႇလေႇယဵမ်ႈ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ။ ၽၢႆႇၶူင် ႁဵတ်းသၢင်ႈပဵၼ် ၶွမ်ႊပၼီႊ Wan Hong Natural Energy Co. Ltd သေ ၼပ်ႉဝႆႉဝႃႈ ႁူင်းၾႆးၾႃႉၽဝ် ထၢၼ်ႇၼႆႉ တေမီးႁႅင်းၾႆးၾႃႉ 30 မႄႊၵႃႊဝတ်ႊ တေလုၵ်ႉတၢင်းဝၢၼ်ႈႁုင်ႈသေ သူင်ႇႁႅင်းၾႆးၵႂႃႇ တႃႈၶီႈ လဵၵ်း။

ၵူၼ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈလၢတ်ႈဝႃႈ ႁူင်းၽဝ်ထၢၼ်ႇၼႆႉ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် 150 ၵေႃႉၵေႃႇသၢင်ႈၶိုၼ်ႈမႃး။ ၵူၼ်း ႁဵတ်း ၵၢၼ်ၵမ်ႈၼမ်ပဵၼ်ၸၢဝ်းမၢၼ်ႈ၊ ၽၢႆႇၵုမ်းၵမ်ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈလႄႈလူလွမ်တူၺ်းဢွင်ႈတီႈၵေႃႇသၢင်ႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းၶႄႇ။

ထၢၼ်ႇတေႃႉမႃးတီႈ ဢွင်ႈၶုတ်းထၢၼ်ႇႁိၼ်မႂ်ႇ ၼႃးပႃႇၵၢဝ် ဢၼ်မီးၸွမ်းလွႆ တၢင်းၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်း ႁူင်းၾႆးၾႃႉၽဝ်ထၢၼ်ႇ ႁၢင်ႇၵႆၵၼ် 35 ၵီႊလူဝ်ႊမႄႊတိူဝ်ႊ ၼႂ်းဢိူင်ႇမႄႈၵႅၼ်း ယူႇတၢင်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၸႄႈ ဝဵင်းမိူင်းတူၼ် တေႃႇၼႃႈၵၼ်တင်းၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၾၢင်၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ ၵဵင်းမႆႇ ၸိုင်ႈထႆး။ ၵူၼ်းၼႂ်း ပိုၼ်ႉတီႈ လၢတ်ႈဝႃႈ မီးလူတ်ႉ/ၵႃး 10 လေႃႉ တေႃႉတၢင်ႇထၢၼ်ႇႁိၼ်ၵႂႃႇတီႈႁူင်း ၾႆးၾႃႉၽဝ်ထၢၼ်ႇ “တင်း ၶိုၼ်း တင်းဝၼ်း”။ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းယူႇသဝ်းၸွမ်း မႄႈၼမ်ႉၵႅၼ်း တၢင်းတႂ်ႈ ဢွင်ႈၶုတ်းထၢၼ်ႇႁိၼ်လၢတ်ႈဝႃႈ ပေႃးၸႂ်ႉတိုဝ်းၼမ်ႉမႄႈၵႅၼ်းယဝ်ႉ ပဵၼ်ၶူမ်းပဵၼ်ယဵၼ်းၵၼ် လႄႈ ပႃၵေႃႈတၢႆမႃးယဝ်ႉ ၼႆ။ ၼမ်ႉမႄႈၵႅၼ်း လႆၶဝ်ႈမႄႈၼမ်ႉႁၢင်ဢၼ်လႆႈၶဝ်ႈၸူးၼမ်ႉၶူင်း။

ဢၼ်လႆႈၵိုင်ႉၵၢင်ႉမႆႈၸႂ် လွင်ႈႁူင်းၽဝ်ထၢၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပွႆႇဢၢႆၵႂၢၼ်းၵွင်ႉ ယွၼ်ႉၽဝ်ထၢၼ်ႇ ဢၼ်ပႃးၸွမ်းထၢတ်ႈ သၽိူဝ်ႊတၢႆႊဢွၵ်ႊသၢႆႊ၊ ၼၢႆႊထရူဝ်ႊၸိၼ်ႊဢွၵ်ႊသၢႆႊ (sulFul Dioxide, nitrogen oxide) ထၢတ်ႈဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈလူမ်းဢမ်ႇၸိုၼ်ႈသႂ် ယွၼ်ႉၽဝ်ထၢၼ်ႇ ၵွပ်ႈၸႂ်ႉသၢၼ် ထၢတ်ႈႁႄႈၼမ်) ဢၼ်တေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉပၢႆးယူႇလီၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈထူၺ်ႈၸႂ် (ႁၢႆၸႂ်) ယၢပ်ႇ၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၾူၼ်ပဵၼ်ၵွင်ႉ၊ တေတုမ်ႉတိူဝ်ႉပႃးမၢၵ်ႇတဝ်ႈၶဝ်ႈၼမ်ႉ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ တူင်ႇဝူင်းၵႂၢင်ႈ 80 ၵီႊလူဝ်ႊမႄႊ တိူဝ်ႊ။

ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈႁုင်ႈ ၶဝ်လၢတ်ႈဝႃႈ ယင်းလႆႈဢၢႆၵႂၢၼ်း ဢၼ်ၽဝ်တီႈႁူင်းၽဝ်ထၢၼ်ႇႁိၼ် ၼၼ်ႉယူႇပေႃးဢွၵ်ႇ တၢင်းၼွၵ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။

ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉတၢင်ႇဢၼ်တႄႉ တေပဵၼ်လွင်ႈၼမ်ႉၸိုမ်းလႆဢွၵ်ႇတီႈၵွင်ထၢၼ်ႇႁိၼ် လႄႈတဝ်ႈပိဝ် (ဢၼ်ဢွၵ်ႇယွၼ်ႉၽဝ်ထၢၼ်ႇ) ဢၼ်ၵဵပ်းဝႆႉႁိမ်းႁူင်းၽဝ်ထၢၼ်ႇလႄႈ တေလႆၶဝ်ႈၼႂ်းၼမ်ႉ ၵူၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းတဝ်ႈပိဝ်ၼၼ်ႉတေမီးပႃးၸွမ်းထၢတ်ႈလၢၵ်ႇလၢႆ ပႃးၸဵမ်ထၢတ်ႈမႃႊၶိဝ်ႊရီႊ (Mercury), ထၢတ်ႈၸိုၼ်း (Lead) လႄႈထၢတ်ႈၵွင်ႉငူၼ်ႉသၢၼ် ဢႃးသႅၼ်းၼိၵ်ႊ (arsenic- ထႆးႁွင်ႉသၢၼ်ၼူ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၶႅပ်းႁၢင်ႈလၢဝ်ပွမ်ဢၼ်ထၢႆႇမိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးပႆႇႁိုင်မိူဝ်ႈဝၼ်းထိ 10/3/2026 ၼၼ်ႉပိူင်းၼႄဝႃႈ တၢင်းႁွင်ႇႁူင်း ၾႆးၾႃႉ ၽဝ်ထၢၼ်ႇ ႁိမ်း ၾင်ႇၼမ်ႉၵူၵ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပိုၼ်ႉတီႈၵဵပ်းၵွင်ထၢၼ်ႇႁိၼ်ဝႆႉ။ ၶႅပ်းႁၢင်ႈယင်းၼႄ ပႃးၶႅပ်းသႅင်လႅတ်ႇ (solar panels) မီးႁိမ်းႁူင်းၾႆးၾႃႉ ၽဝ်ထၢၼ်ႇသေ ႁူင်းၾႆးၾႃႉ ၽဝ်ထၢၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ် ႁူင်းဢၼ်ၸႂ်ႉထၢၼ်ႇႁိၼ်လႄႈ ႁႅင်းသႅင်လႅတ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၼွၵ်ႈသေႁူင်းၾႆးၾႃႉၽဝ်ထၢၼ်ႇတီႈဝၢၼ်ႈႁုင်ႈ ၼႆႉယဝ်ႉ ယင်းမီးႁူင်းၾႆးၾႃႉၽဝ်ထၢၼ်ႇယႂ်ႇ ဢၼ်တိုၵ်ႉ ၸႂ်ႉ/ႁဵတ်းၵၢၼ်ယူႇထႅင်ႈတီႈၼိုင်ႈ ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ၊ ၼၼ်ႉၵေႃႈပဵၼ်ႁူင်းၾႆးၾႃႉၽဝ်ထၢၼ်ႇသီႇၵိပ်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းပၢင်လွင်း ၸိုင်ႈတႆးပွတ်းၸၢၼ်း၊ ၶွမ်ႊပၼီႊဢၼ်ပိုတ်ႇၶိုင်ႁဵတ်း ပဵၼ်ၶွမ်ႊပၼီႊၶႄႇ China’s Wuxi Huaguang Electric Power Engineering Co. Ltd ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁူင်းၾႆးၾႃႉၽဝ်ထၢၼ်ႇတီႈ သီႇၵိပ်ႇ ၼႆႉမီး ႁိမ်းထၢင်ၶုတ်းထၢၼ်ႇႁိၼ်ယႂ်ႇလူင် ၼၼ်ႉသေ တႄႇပိုတ်ႇၸႂ်ႉၵၢၼ်မႃးၼႂ်းပီ 2005 လႄႈ ၶိုင်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇႁႅင်း ၾႆးၾႃႉ 120 မႄႊၵႃႊဝတ်ႊ။

ၽိုၼ်ႁၢႆးငၢၼ်းၵူၼ်းၼုမ်ႇပဢူဝ်း (Pa-O Youth Organization) ၶဝ်ဢွၵ်ႇဝႆႉမိူဝ်ႈပီ 2011 ၼၼ်ႉပိုတ်ႇၼႄလွင်ႈ လူမ်းလႄႈၼမ်ႉဢမ်ႇၸိုၼ်ႈသႂ် ယွၼ်ႉႁူင်းၾႆးၾႃႉၽဝ်ထၢၼ်ႇ တီႈသီႇၵိပ်ႇ သေ တုမ်ႉတိူဝ်ႉ ၵၢၼ် ၽုၵ်ႇ သွမ်ႈ လႄႈပၢႆးယူႇလီၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ ၵူၼ်းမိူင်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ႁိမ်း 12,000 ၵေႃႉ ၸိူဝ်းယူႇ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ တူင်ႇ ဝူင်းၵႂၢင်ႈ 5 လၵ်းသေ တႃႇ 50% သမ်ႉပဵၼ်တၢင်းပဵၼ်ၽိဝ် ၼိူဝ်ႉၼင် ၼႆယူႇယဝ်ႉ။

ၽိုၼ်ႁၢႆးငၢၼ်း ၵူၼ်းၼုမ်ႇပဢူဝ်းၶဝ် ယင်းပိုတ်ႇလၢတ်ႈၼႄလွင်ႈ ႁူင်းၾႆးၾႃႉၽဝ်ထၢၼ်ႇ သီႇၵိပ်ႇ မီး ၵွင်ႉ ငူၼ်ႉတဝ်ႈပိဝ် 100- 150 တၼ်ႊဢွၵ်ႇၵူႈဝၼ်း၊ ၼမ်ႉဢၼ်ၸိုမ်းလႆဢွၵ်ႇ တီႈႁူင်းၾႆးၾႃႉၽဝ်ထၢၼ်ႇ ၼၼ်ႉ ၵေႃႈ လႆၶဝ်ႈၼႂ်းၼမ်ႉႁွင်ႈၽီလူးသေ သိုပ်ႇလႆၶဝ်ႈၼႂ်းၼွင်ႁၢႆးယႃႈ (ၼွင်ဢၢင်းလေး) ၼႆယဝ်ႉ။

ဝၢၼ်ႈႁုင်ႈၼႆႉ တိုၼ်းပဵၼ်ဝၢၼ်ႈတႆးမႃးၸဵမ်လႂ် မီးႁူဝ်ႁိူၼ်းၵူၼ်းမွၵ်ႈ 200 လင်၊ ၵူၺ်းၵႃႈၽွင်းပီ 1999-2001 ဝၢႆးသိုၵ်းဝ UWSA ပွတ်းၸၢၼ်း ဢၼ်ဝူၺ်ႊသိုဝ်ႊၵင်ႊ (Wei Xuegang) ဢွၼ်တႄႇႁဵတ်းပဵၼ်ငဝ်ႈငုၼ်း သိုၵ်းဝ ယဝ်ႉ တေႃႉဢဝ် ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းဝ 24,000 ၵေႃႉ တၢင်းမိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇတဵၵ်းၸႂ်ႉၶၢႆႉလူင်း မႃးယူႇ တီႈဝၢၼ်ႈႁုင်ႈလႄႈ ႁိမ်းႁွမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ႁူဝ်ၵူၼ်းၼႂ်း ပိုၼ်ႉတီႈၼႆႈ ပဵၼ်ႇၵႂႃႇယႂ်ႇ လူင်လၢင်ယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၶိူဝ်းဝ 126,000 တၢင်းမိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ ၺႃးတဵၵ်းၶၢႆႉလူင်း မႃးယူႇ တၢင်း ပွတ်းၸၢၼ်း မိူင်းတူၼ်၊ မိူင်းသၢတ်ႇလႄႈတႃႈၶီႈလဵၵ်း ယူႇယဝ်ႉ။

လွင်ႈသိုၵ်းဝ UWSA ၶိုင်ႁၢင်ႈႁႅၼ်းႁဵတ်းႁူင်းၾႆးၾႃႉၽဝ်ထၢၼ်ႇ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႂ်းမိူင်းတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇ ၼႆႉ ပီႈၼွင်ႉၵူၼ်းမိူင်းထႆးၸိူဝ်းယူႇၸွမ်းလႅၼ်လိၼ်ထႆး-တႆး ဢွၼ်ၵၼ်သၢၼ်ၶတ်းယွၼ်ႉၵူဝ်လူမ်းဢမ်ႇ ၸိုၼ်ႈသႂ်။ မိူဝ်ႈပီ 2000 ၼၼ်ႉၶွမ်ႊပၼီႊႁူင်ႊပၢင်ႊ ၶွင်သိုၵ်းဝ UWSA မီးၶေႃႈတူၵ်းလူင်းလႆႈၸႂ်ၵၼ်ၸွမ်း ၸုမ်းလူင်ပွင် ၸိုင်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ပိူဝ်ႈတႃႇၵေႃႇသၢင်ႈ ႁူင်းၾႆးၾႃႉၽဝ်ထၢၼ်ႇ ႁႅင်းၾႆး 12-မႄႊၵႃႊဝတ်ႊ တၢင်းႁွင်ႇတႃႈၶီႈလဵၵ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈယွၼ်ႉၵူၼ်းမိူင်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ဢၼ်ယူႇၸွမ်းလႅၼ်လိၼ် တႆး-ထႆး ဝဵင်းမႄႈ သၢႆ ၸိူဝ်းဢွၼ်ၵၼ်ႁႄႉႁၢမ်ႈလွင်ႈတေႃႉသူင်ႇ ၶိူင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ (ၶူဝ်းၶွင်ၶႄႇ) တၢင်းမိူင်းထႆး ၼႂ်းလိူၼ် ဢေႊပရိူဝ်ႊ 2001 ၼၼ်ႉသေ ႁူင်းၾႆးၾႃႉၽဝ်ထၢၼ်ႇ ၼၼ်ႉလႆႈ ၵိုတ်း ယင်ႉပႅတ်ႈ။